Wysoki cholesterol – normy, przyczyny, jak obniżyć

Spis treści
Wysoki cholesterol
recepta online
Rozpocznij konsultacje

Wysoki cholesterol jest jednym z głównych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych – zawału serca, udaru mózgu i miażdżycy. Problem dotyczy ponad 60% dorosłych Polaków, z czego większość nie wie o swoim podwyższonym cholesterolu, ponieważ hipercholesterolemia nie daje objawów do momentu wystąpienia powikłań. Jedynym sposobem wykrycia jest badanie krwi – lipidogram.

Współczesna kardiologia całkowicie odeszła od modelu jednej uniwersalnej normy cholesterolu. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC 2019/2021) [1][2] oraz polskie rekomendacje Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej i Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego (2024) [3] jednoznacznie wskazują: docelowe stężenie cholesterolu LDL zależy od indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Zdrowy 30-latek z LDL 130 mg/dl jest w normie. Ten sam LDL u 60-latka po zawale oznacza konieczność intensyfikacji leczenia.

Czym jest cholesterol

Cholesterol to substancja lipidowa (tłuszczowa) obecna w każdej komórce organizmu. Jest niezbędny do życia – uczestniczy w budowie błon komórkowych, syntezie hormonów steroidowych (kortyzol, testosteron, estrogeny), produkcji kwasów żółciowych i witaminy D. Około 70-80% cholesterolu wytwarza wątroba, a jedynie 20-30% pochodzi z diety.

Cholesterol nie rozpuszcza się we krwi – transportowany jest w specjalnych „opakowaniach” białkowych zwanych lipoproteinami.

Lipidogram – co oznaczają poszczególne frakcje

Lipidogram to podstawowe badanie krwi w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych. Obejmuje pięć parametrów.

Cholesterol całkowity (TC) – suma wszystkich frakcji cholesterolu we krwi. Wartość orientacyjna, ale sama w sobie mało precyzyjna – nie mówi, ile cholesterolu jest „złego” (LDL), a ile „dobrego” (HDL). Pożądana wartość: poniżej 190 mg/dl (5,0 mmol/l) w populacji ogólnej.

Cholesterol LDL („zły cholesterol”) – lipoproteiny o małej gęstości (Low-Density Lipoprotein). To najważniejszy parametr w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego. LDL transportuje cholesterol z wątroby do tkanek. Gdy jest go za dużo, odkłada się w ścianach tętnic, tworząc blaszki miażdżycowe. Im wyższe ryzyko sercowo-naczyniowe pacjenta, tym niższy powinien być LDL.

Cholesterol HDL („dobry cholesterol”) – lipoproteiny o dużej gęstości (High-Density Lipoprotein). Transportuje nadmiar cholesterolu z tkanek z powrotem do wątroby, gdzie jest metabolizowany. Działa jak „odkurzacz” usuwający cholesterol ze ścian tętnic. Pożądane wartości: powyżej 40 mg/dl u mężczyzn, powyżej 48 mg/dl u kobiet. Stężenie powyżej 60 mg/dl uważane jest za ochronne.

Trójglicerydy (TG) – drugi po LDL najważniejszy wskaźnik ryzyka. Są główną formą magazynowania tłuszczu w organizmie. Dotychczasowa norma wynosiła poniżej 150 mg/dl. Nowe wytyczne polskie z 2024 r. obniżyły próg do poniżej 100 mg/dl (1,1 mmol/l) na czczo [3] – to zmiana, która dotyczy milionów Polaków, których wyniki dotychczas mieściły się „w normie”.

Cholesterol non-HDL – obliczany jako cholesterol całkowity minus HDL. Jest drugorzędowym celem terapii i uwzględnia wszystkie aterogenne (proaterogenne) frakcje cholesterolu, nie tylko LDL. Szczególnie przydatny, gdy trójglicerydy są podwyższone.

Normy cholesterolu LDL – zależne od ryzyka sercowo-naczyniowego

Nie ma jednej „normy” cholesterolu LDL. Docelowe stężenie zależy od kategorii ryzyka sercowo-naczyniowego, ocenianego według skali SCORE2 (dla osób 40-69 lat) lub SCORE2-OP (dla osób 70-89 lat) [5]. Skala uwzględnia wiek, płeć, palenie, ciśnienie tętnicze i stężenie cholesterolu.

Kategoria ryzykaDocelowe LDLPrzykładowi pacjenci
Niskie [1][2]poniżej 116 mg/dl (3,0 mmol/l)Młode, zdrowe osoby bez nałogów, SCORE2 poniżej 5%
Umiarkowaneponiżej 100 mg/dl (2,6 mmol/l)Osoby z niewielkimi czynnikami ryzyka
Wysokieponiżej 70 mg/dl (1,8 mmol/l) + spadek o min. 50% od wyjściowegoCukrzyca bez powikłań, LDL powyżej 190 mg/dl, przewlekła choroba nerek
Bardzo wysokieponiżej 55 mg/dl (1,4 mmol/l) + spadek o min. 50%Po zawale, udarze, z miażdżycą, cukrzyca z powikłaniami, cukrzyca trwająca powyżej 20 lat
Ekstremalnie wysokieponiżej 40 mg/dl (1,0 mmol/l)Powtórne zdarzenie sercowo-naczyniowe w ciągu 2 lat

Kluczowy wniosek: zdrowy 30-latek z LDL 110 mg/dl jest w normie. Ale 60-latek po zawale serca z tym samym LDL 110 mg/dl ma rażąco za wysoki cholesterol wymagający intensywnego leczenia. Cel poniżej 55 mg/dl jest ambitny, ale udowodniono, że drastycznie zmniejsza ryzyko kolejnego zawału.

Norma trójglicerydów – zmiana z 2024 roku

ParametrPoprzednia normaNowa norma (2024)
Trójglicerydy na czczoponiżej 150 mg/dlponiżej 100 mg/dl (1,1 mmol/l) [3]
Trójglicerydy bez zachowania czczoponiżej 175 mg/dlponiżej 135 mg/dl (1,5 mmol/l) [3]

Ta zmiana jest istotna – wielu pacjentów z wynikami 100-150 mg/dl, dotychczas informowanych że „wynik jest w normie”, teraz powinno podjąć działania profilaktyczne. Ważna informacja praktyczna: lipidogram można wykonać bez konieczności bycia na czczo (nowe wytyczne) – aczkolwiek wynik trójglicerydów bez czczo interpretuje się inaczej (wyższy próg: 135 mg/dl).

Infografika Wysoki cholesterol

Przyczyny wysokiego cholesterolu

Dieta

Dieta bogata w nasycone kwasy tłuszczowe (tłuste mięso, sery, masło, olej palmowy, olej kokosowy, wędliny) i kwasy tłuszczowe trans (utwardzone tłuszcze roślinne, fast food, gotowe wyroby cukiernicze) to najsilniejszy modyfikowalny czynnik wpływający na stężenie LDL. Cholesterol pokarmowy (jajka, podroby) ma mniejszy wpływ niż tłuszcze nasycone – u większości osób spożycie 1-2 jajek dziennie nie podwyższa istotnie LDL.

Brak aktywności fizycznej

Siedzący tryb życia obniża HDL („dobry cholesterol”) i sprzyja podwyższeniu trójglicerydów. Regularna aktywność fizyczna (minimum 150 minut tygodniowo umiarkowanego wysiłku) podnosi HDL i poprawia cały profil lipidowy.

Otyłość

Nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej (otyłość brzuszna) jest silnie powiązany z podwyższonymi trójglicerydami, niskim HDL i zwiększonym LDL. Zmniejszenie masy ciała o 5-10% znacząco poprawia lipidogram.

Genetyka (hipercholesterolemia rodzinna)

Hipercholesterolemia rodzinna (FH) to choroba genetyczna powodująca bardzo wysokie stężenia LDL (często powyżej 190-300 mg/dl) niezależnie od diety i stylu życia. Dotyczy ok. 1 na 250 osób w postaci heterozygotycznej [4]. FH prowadzi do wczesnej miażdżycy – zawały serca u mężczyzn już w 4. dekadzie życia. Wymaga wczesnego rozpoznania i agresywnego leczenia farmakologicznego.

Choroby współistniejące

Wysoki cholesterol może być objawem wtórnym innych chorób. Niedoczynność tarczycy jest jedną z najczęstszych przyczyn – leczenie lewotyroksyną normalizuje lipidogram. Inne choroby podwyższające cholesterol: cukrzyca typu 2, zespół nerczycowy, przewlekła choroba nerek, cholestaza (zastój żółci).

Leki

Niektóre leki mogą niekorzystnie wpływać na profil lipidowy: glikokortykosteroidy (prednizon, deksametazon), tiazydy (diuretyki), beta-adrenolityki (propranolol, metoprolol), retinoidy, cyklosporyna, niektóre leki antyretrowirusowe.

Wiek i płeć

Stężenie cholesterolu rośnie z wiekiem. U kobiet przed menopauzą estrogeny działają ochronnie (wyższy HDL, niższy LDL). Po menopauzie profil lipidowy pogarsza się i ryzyko sercowo-naczyniowe wyrównuje się z ryzykiem u mężczyzn.

Palenie tytoniu

Palenie nie podwyższa bezpośrednio LDL, ale obniża HDL i uszkadza śródbłonek naczyń, co ułatwia wnikanie LDL w ścianę tętnicy i przyspieszanie miażdżycy.

Aplikacja do Konsultacji Medycznych
Zamawiaj Taniej Konsultacje w Naszej Aplikacji

Zyskaj pełną kontrolę nad swoim zdrowiem – gdziekolwiek jesteś!
Nasza aplikacja mobilna to szybki dostęp do konsultacji lekarskich – zawsze pod ręką, bez zbędnych formalności.

Dlaczego warto pobrać aplikację?

Nawet do 50% taniej – specjalne ceny tylko dla użytkowników aplikacji

Pełna wygoda – wszystko załatwisz w kilka kliknięć, bez logowania przez przeglądarkę

Zawsze pod ręką –  historia konsultacji i powiadomienia w jednym miejscu

Bezpieczeństwo i dyskrecja – Twoje dane są chronione, a proces w pełni zgodny z przepisami

Szybkość działania – wypełnij formularz, odbierz i zrealizuj ją w najbliższej aptece

Nie trać czasu – pobierz aplikację

Zadbaj o swoje zdrowie na własnych zasadach!

app-store
google-play
Zamów teraz
E-Recepta
  • 54.99 zł
  • Do 12 godzin
  • Wysoki priorytet
E-Recepta Pilna
  • 59.99 zł
  • Do 30 minut
  • Najwyższy priorytet
Tabletka „Dzień po”
  • 59.99 zł
  • Do 30 minut
  • Najwyższy priorytet

Objawy wysokiego cholesterolu

Wysoki cholesterol sam w sobie nie daje objawów. Nie boli, nie powoduje zmęczenia, nie daje kołatania serca. Pacjent z LDL 250 mg/dl może czuć się znakomicie. Objawy pojawiają się dopiero, gdy miażdżyca jest zaawansowana: ból w klatce piersiowej przy wysiłku (dławica), duszność, chromanie przestankowe (ból nóg przy chodzeniu), a w najgorszym scenariuszu – zawał serca lub udar mózgu jako pierwsze „objawy”.

Dlatego jedynym sposobem wykrycia podwyższonego cholesterolu jest regularne badanie krwi (lipidogram). Europejskie wytyczne zalecają pierwsze badanie lipidogramu u mężczyzn powyżej 40 lat i kobiet powyżej 50 lat (lub po menopauzie), a u osób z czynnikami ryzyka – wcześniej.

W hipercholesterolemii rodzinnej (FH) mogą pojawić się widoczne objawy: rąbek rogówkowy (białawy pierścień wokół tęczówki oka u osób poniżej 45 lat), żółtaki ścięgniste (guzki w ścięgnach Achillesa lub prostownikach palców), żółtaki płaskie (żółte złogi na powiekach – tzw. kępki żółte).

Jak obniżyć cholesterol

Zmiana diety – fundament leczenia

Dieta jest zawsze pierwszym krokiem, niezależnie od tego, czy pacjent przyjmuje leki, czy nie.

Ograniczyć: nasycone kwasy tłuszczowe do mniej niż 7% kalorii (tłuste mięso, pełnotłuste nabiał, masło, smalec, olej palmowy i kokosowy), kwasy tłuszczowe trans (margaryny twarde, gotowe ciasta, fast food), cholesterol pokarmowy do mniej niż 200 mg/dobę (podroby, żółtka w nadmiarze).

Zwiększyć: błonnik rozpuszczalny (owsianka, kasza jęczmienna, jabłka, fasola, soczewica) – obniża LDL o 5-10%. Kwasy tłuszczowe omega-3 (tłuste ryby morskie: łosoś, makrela, sardynki 2-3x w tygodniu) – obniżają trójglicerydy. Orzechy (włoskie, migdały – garść dziennie) – obniżają LDL o 5-7%. Fitosterole (margaryny z fitosterolami, np. Benecol, Flora ProActiv) – 2 g dziennie obniża LDL o 7-10%. Oliwa z oliwek extra virgin jako główny tłuszcz.

Aktywność fizyczna

Minimum 150 minut tygodniowo umiarkowanego wysiłku aerobowego (szybki marsz, pływanie, jazda na rowerze) lub 75 minut wysiłku intensywnego (bieganie, tenis). Regularny wysiłek podnosi HDL o 5-10%, obniża trójglicerydy o 15-30% i nieznacznie obniża LDL.

Redukcja masy ciała

Zmniejszenie masy ciała o 5-10% u osób z nadwagą i otyłością znacząco poprawia cały profil lipidowy. Każdy utracony kilogram zmniejsza LDL o ok. 0,8 mg/dl.

Zaprzestanie palenia

Zaprzestanie palenia podnosi HDL o ok. 5-10% w ciągu kilku tygodni. Zmniejsza także uszkodzenie śródbłonka naczyń i spowalnia progresję miażdżycy.

Ograniczenie alkoholu

Alkohol w nadmiarze podwyższa trójglicerydy. Umiarkowane spożycie (1-2 drinki dziennie) może nieznacznie podnosić HDL, ale korzyści nie przewyższają ryzyka – wytyczne nie zalecają picia alkoholu w celu poprawy lipidogramu.

Leczenie farmakologiczne

Leczenie farmakologiczne wprowadza się, gdy zmiana stylu życia nie wystarcza do osiągnięcia docelowego LDL lub gdy wyjściowe ryzyko pacjenta jest na tyle wysokie, że wymaga natychmiastowego leczenia.

Statyny – lek pierwszego wyboru

Statyny (inhibitory reduktazy HMG-CoA) są podstawowymi lekami w leczeniu podwyższonego cholesterolu [1][4]. Hamują produkcję cholesterolu w wątrobie, co prowadzi do zwiększenia wychwytu LDL z krwi przez receptory wątrobowe.

StatynaIntensywnośćRedukcja LDL
Atorwastatyna 40-80 mgWysoka40-55%
Rosuwastatyna 20-40 mgWysoka40-55%
Atorwastatyna 10-20 mgUmiarkowana30-40%
Rosuwastatyna 5-10 mgUmiarkowana30-40%
Simwastatyna 20-40 mgUmiarkowana30-40%
Simwastatyna 10 mg, prawastatyna, fluwastatynaNiskaPoniżej 30%

Statyny przyjmuje się przewlekle (najczęściej do końca życia). Atorwastatyna i rosuwastatyna mogą być przyjmowane o dowolnej porze dnia. Simwastatyna – wieczorem (szczyt syntezy cholesterolu w wątrobie).

Działania niepożądane statyn: bóle mięśni (mialgie) u 5-10% pacjentów (najczęstszy powód przerwania leczenia – w większości przypadków zmiana preparatu lub dawki rozwiązuje problem). Rabdomioliza (ciężkie uszkodzenie mięśni) jest bardzo rzadka (1 na 100 000 pacjentolat). Wzrost enzymów wątrobowych (AlAT, AspAT) – zwykle łagodny, kontrola po 3 miesiącach. Minimalnie zwiększone ryzyko cukrzycy typu 2 (1 dodatkowy przypadek na 250 leczonych przez 5 lat) – korzyści sercowo-naczyniowe zdecydowanie przewyższają to ryzyko.

Ezetymib – drugi krok

Ezetymib hamuje wchłanianie cholesterolu w jelicie. Samodzielnie obniża LDL o 18-25%, ale najczęściej stosowany jest w połączeniu ze statyną, gdy sama statyna nie wystarcza. Połączenie statyny z ezetymibem pozwala obniżyć LDL o ok. 65% [1]. Dostępne są preparaty łączone (np. atorwastatyna + ezetymib w jednej tabletce), co poprawia wygodę stosowania.

Inhibitory PCSK9 – trzeci krok

Alirokumab i ewolokumab to przeciwciała monoklonalne podawane podskórnie co 2-4 tygodnie. Obniżają LDL o dodatkowe 50-60% w stosunku do leczenia statyną + ezetymibem [1][2]. Zarezerwowane dla pacjentów bardzo wysokiego ryzyka, u których nie udaje się osiągnąć docelowego LDL mimo maksymalnej terapii doustnej. Inhibitory PCSK9 są objęte programem lekowym (refundacja po spełnieniu kryteriów).

Inklisiran – nowość

Inklisiran to lek siRNA (interferencja RNA) podawany podskórnie zaledwie 2 razy w roku (po dawce inicjującej). Mechanizm działania polega na hamowaniu produkcji białka PCSK9 w wątrobie. Obniża LDL o ok. 50%. Refundowany w Polsce w programie lekowym od 2024 r.

Kwas bempedoinowy

Hamuje syntezę cholesterolu na wcześniejszym etapie niż statyny (enzym ACL). Stosowany u pacjentów z nietolerancją statyn. Obniża LDL o ok. 15-25%. Nie powoduje bólów mięśniowych.

Fibraty

Podstawowe leki na podwyższone trójglicerydy (nie na LDL). Fenofibrat, ciprofibrat. Obniżają TG o 20-50% i nieznacznie podnoszą HDL.

Algorytm leczenia – uproszczony schemat

Leczenie hipercholesterolemii przebiega stopniowo. Na początku lekarz wdraża zmianę stylu życia (dieta, aktywność fizyczna, redukcja masy ciała, zaprzestanie palenia). Po 3-6 miesiącach kontroluje lipidogram. Jeśli docelowe LDL nie jest osiągnięte – włącza statynę w dawce dostosowanej do ryzyka. Po 4-6 tygodniach od włączenia statyny kontroluje lipidogram i enzymy wątrobowe. Jeśli LDL nadal powyżej celu – dodaje ezetymib. Jeśli mimo statyny + ezetymibu LDL nadal za wysoki (u pacjentów bardzo wysokiego ryzyka) – kieruje do programu lekowego (inhibitor PCSK9 lub inklisiran).

Kiedy zgłosić się do lekarza

Warto wykonać lipidogram i skonsultować się z lekarzem w następujących sytuacjach:

  • Mężczyzna powyżej 40 lat lub kobieta powyżej 50 lat (lub po menopauzie) – nawet bez objawów
  • Cukrzyca, nadciśnienie, otyłość, palenie – niezależnie od wieku
  • Wywiad rodzinny: zawał lub udar u rodziców/rodzeństwa przed 55 r.ż. (mężczyźni) lub 65 r.ż. (kobiety) – podejrzenie hipercholesterolemii rodzinnej
  • Poprzedni wynik LDL powyżej 115 mg/dl
  • Przyjmowanie leków mogących podwyższać cholesterol (steroidy, tiazydy, beta-blokery)

Cholesterol a teleporada

Lekarz w teleporadzie na Medtop może wystawić e-skierowanie na lipidogram (badanie krwi w laboratorium). Po otrzymaniu wyników – ocenić ryzyko sercowo-naczyniowe, zaproponować zmianę diety i stylu życia, a w razie potrzeby wystawić e-receptę na statynę lub inny lek obniżający cholesterol. W przypadku podejrzenia hipercholesterolemii rodzinnej lub konieczności włączenia leczenia specjalistycznego (inhibitory PCSK9, inklisiran) – wystawić skierowanie do poradni lipidowej lub kardiologicznej.

Informacje zawarte w artykule mają charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej ani rekomendacji dotyczącej leczenia. Przed wprowadzeniem zmian w diecie, stylu życia lub leczeniu farmakologicznym należy skonsultować się z lekarzem.

Źródła:

  1. Mach F. et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. European Heart Journal, 2020; 41(1): 111-188, https://academic.oup.com/eurheartj/article/41/1/111/5556353
  2. Visseren F.L.J. et al. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. European Heart Journal, 2021; 42(34): 3227-3337, https://academic.oup.com/eurheartj/article/42/34/3227/6358713
  3. Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej, Polskie Towarzystwo Lipidologiczne. Wytyczne dotyczące diagnostyki zaburzeń lipidowych – aktualizacja 2024, https://ptdl.pl
  4. Banach M. et al. Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNt dotyczące diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce. Archives of Medical Science, 2021, https://www.archivesofmedicalscience.com
  5. SCORE2 Working Group. SCORE2 risk prediction algorithms: new models to estimate 10-year risk of cardiovascular disease in Europe. European Heart Journal, 2021; 42(25): 2439-2454, https://academic.oup.com/eurheartj/article/42/25/2439/6297709

Najczęstsze pytania – FAQ

  • Ostatnia zmiana
Picture of Redakcja Medtop

Redakcja Medtop

Dbamy o rzetelną, przystępną edukację zdrowotną i wspieramy pacjentów w świadomym podejmowaniu decyzji. Nasze artykuły powstają we współpracy ze specjalistami i mają charakter informacyjny – nie zastępują konsultacji lekarskiej ani indywidualnej diagnozy.
Jeśli masz pytania dotyczące treści, chcesz zgłosić sugestię lub dowiedzieć się więcej, skontaktuj się z nami.

Pobierz Aplikację
aplikacja google play aplikacja app store
Dla użytkownków aplikacji e-recepta 49.99 PLN.