Czym różni się menopauza od perimenopauzy i postmenopauzy?
Okres przekwitania to nie pojedyncze wydarzenie, lecz wieloletni proces, który obejmuje kilka odrębnych faz. System STRAW+10 (Stages of Reproductive Aging Workshop), opracowany w 2001 roku i zaktualizowany w 2011 roku, stanowi międzynarodowy standard klasyfikacji etapów starzenia się układu rozrodczego kobiety [1].
Perimenopauza (przejście menopauzalne)
Perimenopauza to okres poprzedzający menopauzę i trwający do 12 miesięcy po ostatniej miesiączce. Rozpoczyna się od pierwszych zauważalnych zmian w cyklu miesiączkowym i obejmuje dwa etapy [1]:
- wczesne przejście menopauzalne – cykl miesiączkowy zaczyna się różnić długością, z trwałą zmiennością wynoszącą do 7 dni między kolejnymi cyklami; stężenie FSH (hormonu folikulotropowego) jest podwyższone, ale zmienne
- późne przejście menopauzalne – pojawiają się epizody braku miesiączki trwające 60 dni lub dłużej, cykle stają się nieregularne, owulacja jest często zaburzona, a stężenie FSH może osiągać wartości menopauzalne (powyżej 25 IU/L); ten etap trwa zazwyczaj 1-3 lata
Perimenopauza jest okresem, w którym większość kobiet doświadcza najbardziej nasilonych objawów, takich jak uderzenia gorąca i zaburzenia snu.
Menopauza
Menopauza to punkt zerowy w systemie STRAW+10 – ostatnia miesiączka w życiu kobiety (FMP – Final Menstrual Period) [1]. Rozpoznanie jest retrospektywne, ponieważ dopiero po 12 miesiącach bez krwawienia można stwierdzić, że dana miesiączka była rzeczywiście ostatnia.
Menopauza, która występuje przed 40. rokiem życia, określana jest jako przedwczesna niewydolność jajników (POI – Primary Ovarian Insufficiency). Jej kryteria diagnostyczne obejmują brak miesiączki przez co najmniej 4 miesiące oraz dwukrotnie potwierdzone podwyższone stężenie FSH w zakresie menopauzalnym, w odstępie co najmniej miesiąca [1].
Postmenopauza
Postmenopauza obejmuje cały okres po menopauzie i dzieli się na kilka podetapów [1]:
- wczesna postmenopauza (łącznie 5-8 lat) – obejmuje okres utrwalania się zmian hormonalnych: szybki wzrost FSH i spadek estradiolu, które stopniowo się stabilizują
- późna postmenopauza – zmiany hormonalne są już ustabilizowane, a na pierwszy plan wysuwają się objawy urogenitalne, takie jak suchość pochwy i atrofia błony śluzowej
Warto podkreślić, że system STRAW+10 opiera się przede wszystkim na kryteriach miesiączkowych, a nie na wieku – dlatego przebieg przekwitania może wyglądać inaczej u różnych kobiet [1].
Jakie są objawy menopauzy?
Objawy menopauzy wynikają ze spadku produkcji estrogenów przez jajniki i mogą dotyczyć wielu układów organizmu. Ich nasilenie i charakter różnią się znacznie między kobietami, a także między populacjami – badania wskazują, że w Stanach Zjednoczonych najczęściej zgłaszane są bóle stawów i mięśni, w Australii dominują objawy naczynioruchowe, w Azji zaburzenia depresyjne, a w Europie zaburzenia snu [2].
Objawy naczynioruchowe (uderzenia gorąca i nocne poty)
Uderzenia gorąca i nocne poty to najbardziej charakterystyczne objawy menopauzy, które dotyczą nawet 80% kobiet w okresie perimenopauzy i wczesnej postmenopauzy [2][3]. Uderzenie gorąca to nagłe uczucie intensywnego ciepła, najczęściej obejmujące twarz, szyję i klatkę piersiową, któremu może towarzyszyć zaczerwienienie skóry, potliwość i przyspieszone bicie serca. Epizod trwa zazwyczaj od kilku sekund do kilku minut.
Mechanizm powstawania uderzeń gorąca związany jest z aktywnością neuronów kisspeptyny, neurokininy B i dynorfiny (KNDy) w podwzgórzowym ośrodku termoregulacji, których funkcjonowanie jest zaburzone przez spadek stężenia estrogenów [2].
Nocne poty zakłócają sen i mogą prowadzić do przewlekłego zmęczenia, drażliwości i pogorszenia jakości życia.
Objawy urogenitalne
Objawy urogenitalne, określane obecnie jako zespół moczowo-płciowy menopauzy (GSM – Genitourinary Syndrome of Menopause), obejmują [2][3]:
- suchość pochwy
- pieczenie i podrażnienie okolicy intymnej
- ból podczas stosunku płciowego (dyspareunia)
- zwiększoną podatność na infekcje dróg moczowych
- częstomocz i naglące parcie na mocz
- atrofię błony śluzowej pochwy i sromu
W odróżnieniu od objawów naczynioruchowych, które z czasem ustępują, objawy urogenitalne nasilają się w miarę trwania postmenopauzy i bez leczenia nie cofają się samoistnie [2].
Zaburzenia snu
Bezsenność i zaburzenia snu dotyczą znacznej części kobiet w okresie menopauzy. Mogą wynikać bezpośrednio z nocnych potów, ale także z niezależnych zmian neuroendokrynnych związanych ze spadkiem estrogenów [2]. Przewlekły niedobór snu pogarsza koncentrację, nastrój i ogólne funkcjonowanie w ciągu dnia.
Zaburzenia nastroju i objawy psychiczne
Okres przejścia menopauzalnego wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń nastroju, lęku i depresji [2][3]. Zmiany hormonalne mogą nasilać wahania nastroju, drażliwość, rozdrażnienie i uczucie smutku. U niektórych kobiet rozwijają się epizody depresyjne wymagające interwencji lekarskiej.
Objawy poznawcze
Wiele kobiet w okresie perimenopauzy i wczesnej postmenopauzy zgłasza trudności z koncentracją, zapominanie i tzw. „mgłę mózgową” [2]. Badania wskazują na subiektywne pogorszenie pamięci werbalnej, choć nie wszystkie badania kliniczne potwierdzają obiektywne upośledzenie funkcji poznawczych w tym okresie.
Objawy ze strony układu mięśniowo-szkieletowego
Bóle stawów i mięśni to jedne z najczęściej zgłaszanych dolegliwości w okresie menopauzy [2]. Spadek estrogenów przyczynia się również do utraty masy kostnej – po menopauzie proces resorpcji kości przez osteoklasty przewyższa tworzenie nowej tkanki kostnej, co zwiększa ryzyko osteoporozy i złamań [2].
Zmiany metaboliczne i sercowo-naczyniowe
Okres menopauzy wiąże się ze zmianami metabolicznymi, w tym tendencją do przyrostu masy ciała (szczególnie w okolicy brzucha), wzrostem stężenia cholesterolu i zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych [2]. Kobiety z przedwczesną menopauzą lub wczesną menopauzą mają podwyższone ryzyko chorób serca związane z wcześniejszym niedoborem estrogenów [3].
